vishwakarma yojana in marathi – प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना 2025: पात्रता, फायदे, ऑनलाइन अर्ज, प्रशिक्षण, कर्ज – संपूर्ण मार्गदर्शक
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना 2025 – संपूर्ण माहिती
vishwakarma yojana in marathi
ही भारत सरकारची एक महत्वाची योजना आहे, जी पारंपरिक कौशल्यावर आधारित व्यवसाय करणाऱ्या कुशल कामगारांना (शिंपी, लोहार, सुतार, कुंभार, इ.) मदत करण्यासाठी सुरू करण्यात आली आहे.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना ही भारत सरकारची एक महत्वाची योजना आहे जी देशातील पारंपरिक कारागीर, हातमजूर आणि लघुउद्योग करणाऱ्यांना आर्थिक, तांत्रिक आणि कौशल्य प्रशिक्षण देण्यासाठी सुरू करण्यात आली आहे. लोहार, सुतार, शिंपी, कुंभार, सोनार अशा 18 प्रकारच्या पारंपरिक व्यवसायांमध्ये काम करणाऱ्या लोकांना या योजनेत कमी व्याजदरात कर्ज, टूलकिट अनुदान, मोफत प्रशिक्षण आणि सरकारी Vishwakarma ID दिली जाते. vishwakarma yojana in marathi
जर तुम्ही अशा व्यवसायात काम करत असाल आणि आपला व्यवसाय वाढवू इच्छित असाल, तर ही योजना तुमच्यासाठी मोठी संधी आहे. चला, या योजनेचे फायदे, पात्रता, अर्ज प्रक्रिया आणि खास टिप्स जाणून घेऊया.
भारत हा विविध कलांचा, परंपरांचा आणि कौशल्यांचा देश आहे. आपल्या गावागावात अनेक लोक आपल्या पूर्वजांकडून चालत आलेल्या पारंपरिक व्यवसायांवर जगतात. जसे की – लोहार, सुतार, कुंभार, शिंपी, सोनार, नाभिक, गवंडी, पादत्राण बनवणारे, चामड्याचे काम करणारे आणि इतर अनेक.
ही योजना 17 सप्टेंबर 2023 रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते सुरू करण्यात आली. उद्देश अगदी स्पष्ट आहे – पारंपरिक कारागिरांना आर्थिक, तांत्रिक आणि कौशल्य विकासासाठी मदत करणे.
Pradhan mantri vishwakarma yojana प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना ही भारत सरकारने पारंपरिक कामगारांना आर्थिक, तांत्रिक आणि कौशल्य सहाय्य देण्यासाठी सुरू केलेली योजना आहे.
योजनेची सुरूवात कधी झाली?
प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी 17 सप्टेंबर 2023 रोजी ही योजना सुरू केली. ही तारीख विशेष आहे कारण हा दिवस भगवान विश्वकर्मा जयंती म्हणून साजरा केला जातो. भगवान विश्वकर्मा हे सृष्टीचे शिल्पकार मानले जातात, म्हणूनच या योजनेचे नाव “विश्वकर्मा” ठेवले गेले.
vishwakarma yojana in marathi
योजनेचा उद्देश
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेचा मुख्य हेतू म्हणजे: vishwakarma yojana in marathi
- पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या लोकांना आर्थिक मदत देणे
- त्यांना नवीन तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देणे
- व्यवसाय सुरू किंवा वाढवण्यासाठी सोपे कर्ज उपलब्ध करून देणे
- डिजिटल युगात त्यांना बाजारपेठेशी जोडणे
- त्यांच्या कौशल्याला सरकारी प्रमाणपत्र देऊन मान्यता देणे
सरकारचे मत आहे की, जर आपल्या पारंपरिक व्यवसायांना आधुनिक साधनं, प्रशिक्षण आणि आर्थिक मदत मिळाली तर हे व्यवसाय पुन्हा फुलतील आणि कारागीर आत्मनिर्भर होतील.
शेतकऱ्यांनो, पीएम किसानचे पैसे आले की नाही, मोबाइलवर लगेच चेक करा!
लाभार्थी कोण?
ही योजना खास 18 प्रकारच्या पारंपरिक व्यवसायांमध्ये काम करणाऱ्या लोकांसाठी आहे. त्यात खालील व्यवसाय येतात:
- लोहार (लोखंडी वस्तू बनवणारे)
- सोनार (सोने-चांदीचे दागिने बनवणारे)
- कुंभार (मातीची भांडी, वस्तू बनवणारे)
- सुतार (लाकडी फर्निचर, दरवाजे, खिडक्या बनवणारे)
- शिंपी (कपडे शिवणारे)
- मूर्तिकार (मूर्ती बनवणारे)
- गवंडी (घर बांधकाम करणारे)
- धोबी (कपडे धुणारे)
- नाभिक (केस कापणारे, दाढी करणारे)
- पादत्राण बनवणारे (बूट-चप्पल तयार करणारे)
- आरसे तयार करणारे
- फिटर (लोखंडी/मशिनरीचे काम करणारे)
- कोराडी तयार करणारे
- घंटा बनवणारे
- हस्तकला खेळणी बनवणारे
- बॅग तयार करणारे
- शंख किंवा शिळ बनवणारे
- चामड्याचे काम करणारे
योजनेचे फायदे: vishwakarma yojana in marathi
| लाभ | तपशील |
|---|---|
| कौशल्य प्रशिक्षण | मोफत 5-10 दिवसांचे प्रशिक्षण |
| आर्थिक सहाय्य | ₹1 लाख (पहिला टप्पा), ₹2 लाख (दुसरा टप्पा), फक्त 5% व्याजदर |
| टूलकिट सहाय्य | ₹15,000 टूलकिट खरेदीसाठी अनुदान |
| ओळखपत्र व प्रमाणपत्र | सरकारी Vishwakarma ID व प्रमाणपत्र |
| व्यवसाय वाढीसाठी मदत | डिजिटल पेमेंट, मार्केट लिंक, ब्रँडिंग |
| बँक कर्ज सुलभ | MUDRA योजनेसह लिंक केलेले कर्ज |
पात्रता:
- भारतीय नागरिक असावा
- किमान वय: 18 वर्ष
- पारंपरिक व्यवसाय चालवत असावा
- एकाच कुटुंबातील एकच व्यक्ती लाभार्थी
- सरकारी नोकरीत नसावा
लागणारी कागदपत्रं
vishwakarma yojana in marathi
- आधार कार्ड
- रेशन कार्ड / उत्पन्न प्रमाणपत्र
- व्यवसायाचा पुरावा (दुकान/वर्कशॉप फोटो, भाडेकरार, स्थानिक नोंद)
- बँक खाते तपशील (पासबुकची फोटो-कॉपी)
- मोबाईल नंबर (सक्रिय) आणि ईमेल
- पासपोर्ट साइज फोटो
टिप: कागदपत्रं स्वच्छ, स्पष्ट स्कॅन करा. नाव/जन्मतारीख जुळेल याची काळजी घ्या.
ऑनलाइन अर्ज प्रक्रिया: vishwakarma yojana in marathi
- https://pmvishwakarma.gov.in या वेबसाइटवर जा
- “Apply Online” किंवा “Registration” निवडा
- आधार OTP व मोबाईल OTP वापरून लॉगिन करा
- फॉर्म भरा व कागदपत्रे अपलोड करा
- सबमिट करून अर्ज क्रमांक जतन करा
संपर्क ( Contact ): vishwakarma yojana in marathi
- टोल-फ्री क्रमांक: 1800-202-5166
- अधिकृत संकेतस्थळ: pmvishwakarma.gov.in
- स्थानिक जिल्हा उद्योग केंद्र / पंचायत कार्यालय
योजना आणि इतर सरकारी योजनांचं एकत्रीकरण
- MUDRA Loan – व्यवसाय वाढवण्यासाठी मोठं कर्ज.
- PMEGP – उद्योग सुरू करण्यासाठी अनुदान.
- Skill India – प्रगत प्रशिक्षण.
- Startup India – मोठ्या प्रमाणात व्यवसाय वाढीसाठी.
योजनेचा थेट फायदा कोणाला होतो?
vishwakarma yojana in marathi
- ग्रामीण भागातील कारागीर ज्यांना बाजारपेठ मिळत नाही.
- लघु उद्योग मालक ज्यांचे उत्पन्न कमी आहे.
- पारंपरिक काम चालवणारे पण आधुनिक साधनं घेऊ न शकणारे.
- महिला कारागीर आणि स्वयंसहायता गट.
योजना कोणासाठी नाही?
- सरकारी नोकरी करणारे.
- ज्या व्यक्तीकडे आधीच मोठ्या प्रमाणात उद्योग आहे.
- कुटुंबातील दुसऱ्या व्यक्तीने आधीच योजना घेतली असेल तर.
प्रशिक्षणात काय काय शिकतात?
- उत्पादन: दर्जा वाढवणं, काच/लाकूड/धातू/कापड हाताळणी
- मशीन: सुरक्षित वापर, मेंटेनन्स, स्पेअर्स
- डिझाईन: आजचे ट्रेंड, कलर-थीम, फिनिश
- किंमत ठरवणं (प्राइसिंग): कच्चामाल + कामाचा वेळ + वेस्टेज + मार्जिन
- ग्राहक संवाद: मागणी समजून घेणं, नमुना दाखवणं, वेळेत डिलिव्हरी
- डिजिटल मार्केटिंग:
- WhatsApp कॅटलॉग—फोटो, किंमत, डिलिव्हरी चार्ज
- Instagram रील्स—30 सेकंदात before/after, बनवण्याची झलक
- Facebook स्थानिक ग्रुप—ऑफर्स, फेस्टिवल कलेक्शन
- Google Maps—रीव्ह्यू मागणं
- ऑनलाइन विक्री: साधं—WhatsApp/Facebook/Instagram; पुढे—मार्केटप्लेस/GeM
पैसे कसे वापरायचे? (प्रॅक्टिकल प्लॅन)
vishwakarma yojana in marathi
- 60% – साधनं/मशीन (उत्पादन वाढवण्यासाठी)
- 20% – कच्चामाल/स्टॉक (ऑर्डरला तत्काळ प्रतिसाद)
- 10% – ब्रँडिंग/पॅकेजिंग/फोटोशूट
- 10% – वर्किंग कॅपिटल (EMI/लहान खर्च)
0 दिवसांचा “Digital + Market Boost” प्लॅन
पहिले 7 दिवस:
- WhatsApp बिझनेस सेटअप, 50 कॉन्टॅक्ट्सना ब्रॉडकास्ट—“नवं टूलकिट, जलद सेवा, सोपी किंमत”
- Instagram पेज सुरू—दररोज 1 पोस्ट (उत्पादन/वर्कशॉप/ग्राहक फीडबॅक)
दिवस 8–15:
- Google Maps—दुकान लोकेशन + 5 चांगले फोटो + वेळा अपडेट
- Facebook स्थानिक ग्रुपमध्ये 3 पोस्ट—“ऑर्डरवर 5% सणांची सवलत”
- 1 छोटा रील—“कसं बनतं” (कुंभार/सुतार/लोहार सुपर हिट)
16–23:
- 10 जुने ग्राहक—कॉल/व्हॉट्सअॅप, “तुमच्यासाठी खास ऑफर/रिपेअर डिस्काउंट”
- पॅकेजिंग सुधार—ब्रँड स्टिकर/आभार कार्ड
24–30:
- छोटा स्टॉल—स्थानिक बाजार/क्लब/शाळा मेळा
- एक A4 फ्लायर—किंमती/सेवा/QR पेमेंट
- कलेक्शन हायलाइट्स पोस्ट—“महिन्याचा बेस्ट काम”
सुतारासाठी उदाहरण: vishwakarma yojana
- सर्क्युलर सॉ + सॅंडर + डस्ट कलेक्टर
- प्लाय/हार्डवुडचं सुरुवातीचं स्टॉक
- ब्रँड स्टिकर्स/लेबल्स/वॉरंटी कार्ड
- एक साधा “जॉब कार्ड/ऑर्डर बुक”
ही योजना का खास आहे?
- बिनहमीचं कर्ज – हमीदाराची गरज नाही.
- कमी व्याजदर – फक्त 5%.
- सरकारी पाठबळ – योजना थेट केंद्र सरकारची.
- व्यवसाय वाढवण्याची संधी – फक्त टिकण्यासाठी नाही, तर विस्तारासाठी.
कर्ज परतफेड सोपी करण्याचे मार्ग
vishwakarma yojana in marathi
- कर्जाच्या EMI साठी वेगळं बँक अकाउंट ठेवा.
- प्रत्येक विक्रीतून काही टक्के रक्कम EMI साठी बाजूला ठेवा.
- वेळेवर परतफेड केल्यास भविष्यात मोठं कर्ज मिळण्याची शक्यता वाढते.
10. योजनेबाबत वारंवार होणाऱ्या गैरसमजुती
- ही योजना फक्त गरीबांसाठी आहे – ❌ चूक, ही योजना सर्व पारंपरिक कारागिरांसाठी आहे.
- कर्ज फक्त पहिल्या टप्प्यात मिळतं – ❌ चूक, दुसऱ्या टप्प्यातही मिळतं.
- सरकारी हमी म्हणजे कर्ज फेडावं लागत नाही – ❌ चूक, कर्ज वेळेवर फेडणं आवश्यक आहे.
अर्ज करताना लक्षात ठेवायच्या गोष्टी
- कागदपत्रं स्कॅन करून स्पष्ट अपलोड करा.
- मोबाईल नंबर चालू असावा – OTP येईल.
- अर्जाची कॉपी आणि क्रमांक जतन करा.
- चुकीची माहिती भरू नका – अर्ज रद्द होऊ शकतो.
योजनेची भविष्यातील शक्यता
vishwakarma yojana in marathi
- नवीन व्यवसाय श्रेणींचा समावेश होण्याची शक्यता.
- जास्त प्रशिक्षण कार्यक्रम सुरू होऊ शकतात.
- आंतरराष्ट्रीय बाजारात भारतीय कारागिरांच्या वस्तूंना प्रोत्साहन.
योजना सुरू का केली?
आजच्या काळात फक्त कौशल्य असून चालत नाही. बाजारात टिकण्यासाठी आधुनिक साधने, डिजाईनची माहिती, मार्केटिंग, आणि डिजिटल तंत्रज्ञान यांची साथ हवी. सरकारला हे कळलं की, कारागिरांकडे हातात सोनं आहे (कौशल्य), पण त्याला आकार द्यायला साधनं आणि संधी नाहीत.
हीच पोकळी भरून काढण्यासाठी सरकारने ही योजना राबवली.
vishwakarma yojana in marathi
निष्कर्ष: vishwakarma yojana in marathi
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना ही फक्त आर्थिक मदत नसून, आपल्या कारागिरांच्या सन्मानाची आणि स्वावलंबनाची योजना आहे. ज्यांच्याकडे कौशल्य आहे, त्यांना आता आधुनिक साधनं आणि बाजारपेठ मिळणार आहे.
ही योजना पारंपरिक कारागीरांचा सन्मान व स्वावलंबन वाढवण्यासाठी राबवली जाते. देशभरातील लाखो कारागिरांनी या योजनेचा लाभ घेतला आहे.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना ही पारंपरिक कारागीरांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवणारी योजना आहे. आर्थिक मदत, प्रशिक्षण, साधनसामग्री आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच – या सर्व गोष्टी एकत्र दिल्यामुळे कारागीरांचा आत्मविश्वास वाढतो.
आजच्या काळात फक्त कौशल्य असणे पुरेसे नाही, त्याला आधुनिक साधनांची आणि तंत्रज्ञानाची जोड आवश्यक आहे. सरकारने ही गरज ओळखून ही योजना सुरू केली आहे. त्यामुळे, जर आपण किंवा आपल्या ओळखीतील कोणीही पारंपरिक व्यवसाय करत असेल, तर ही योजना नक्कीच उपयोगी ठरेल.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना ही पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्यांसाठी आयुष्य बदलणारी संधी आहे. कमी व्याजदरात कर्ज, टूलकिट अनुदान, प्रशिक्षण, आणि मार्केटिंग मदतीमुळे छोटे कारागीरही मोठ्या बाजारपेठेत उतरण्यास सक्षम होतात.
योजना मिळवण्यासाठी टिप्स vishwakarma yojana in marathi
- व्यवसायाचा पुरावा (फोटो, बिले, लायसन्स) आधीच तयार ठेवा.
- अर्ज करताना मोबाईल नंबर व ईमेल बरोबर द्या.
- प्रशिक्षणानंतर मिळालेलं प्रमाणपत्र सुरक्षित ठेवा – भविष्यात इतर योजना मिळवताना उपयोगी पडेल.
व्यवसायांसाठी “टूलकिट आयडिया” (काय घ्यावं?)
vishwakarma yojana in marathi
- लोहार: वेल्डिंग मशीन, ग्राइंडर, कटऑफ, सेफ्टी किट
- सोनार: मायक्रो-मोटर किट, पॉलिशर, ज्वेलरी स्केल, लुप
- कुंभार: इलेक्ट्रिक चाक, भट्टी अॅक्सेसरीज, ग्लेझ किट
- सुतार: सर्क्युलर सॉ, राऊटर, सॅंडर, क्लॅम्प सेट
- शिंपी: हेवी मशीन, ओव्हरलॉक, कटिंग मॅट, मेजरिंग सेट
- मूर्तिकार: कार्व्हिंग सेट, ड्रेमेल, फिनिशिंग टूल्स
- गवंडी: टाइल कटर, लेव्हलर, ट्रॉवेल सेट
- धोबी: स्टीम प्रेस, इंडस्ट्रियल आयर्न टेबल, पॅकिंग शीट
- नाभिक: क्लिपर सेट, स्टेरिलायझर, प्रोफेशनल किट
- पादत्राण: स्कायव्हिंग टूल, पंच, प्रेस, सोल स्टॉक
- आरसे: कटिंग टूल, बिव्हलिंग किट, सेफ्टी ग्लोव्ह्ज
- फिटर: रॅचेट सेट, ड्रिल, मीटर टेप, वॉइस ग्रिप
- कोराडी: हँड-फोर्जिंग किट, हार्डनिंग सेटअप
- घंटा: मोल्डिंग बेसिक्स, पॉलिशिंग किट
- हस्तकला खेळणी: पेंट्स/वार्निश, जॉइंटिंग टूल्स
- बॅग मेकर: आयलेट प्रेस, झिपर किट, कटर
- शंख/शिळ: कट-ग्राइंड टूल, फिनिशिंग व्हील्स
- लेदरवर्क: स्कायव्हर, एज बेव्हलर, डाय-सेट
ग्राहक वाढवण्यासाठी 10 सोपे नियम
vishwakarma yojana in marathi
- वेळेत डिलिव्हरी—विश्वास वाढतो
- “आधी-नंतर” फोटो—Instagram/WhatsApp वर टाका
- पहिल्या ऑर्डरला 5% सवलत—रीव्ह्यू मागा
- रेफरल ऑफर—“3 रेफरल = 1 फ्री रिपेअर”
- सण-उत्सव कलेक्शन्स—मर्यादित स्टॉक हायप
- Google Maps—रीव्ह्यू 4.5+ राखा
- पॅकेजिंग—ब्रँड स्टिकर, आभार कार्ड
- छोटासा वॉरंटी/फ्री सर्विस—पुन्हा ऑर्डर मिळते
- शेजारील दुकानांशी टायअप—क्रॉस-रेफरल
- “मेड-टू-ऑर्डर”—ग्राहकाला स्वतःचं काहीतरी खास
वारंवार विचारले जाणारे 25 प्रश्न (FAQ)
vishwakarma yojana in marathi
- ही योजना कोणासाठी? – पारंपरिक 18 व्यवसाय करणारे कारागीर
- किती कर्ज मिळतं? – ₹1 लाख + ₹2 लाख (दुसरा टप्पा)
- व्याज किती? – साधारण 5% (बँक/शर्तींनुसार)
- जामीन लागतो का? – सहसा नाही (Collateral-Free)
- टूलकिट अनुदान किती? – ₹15,000
- प्रशिक्षण किती दिवसांचं? – 5–10 दिवस (कधी 15 पर्यंत)
- प्रमाणपत्र मिळतं का? – हो, प्रशिक्षणानंतर
- महिलांना प्राधान्य? – हो, अनेक ठिकाणी स्पेशल बॅच/सपोर्ट
- शहरातले कारागीर पात्र? – हो, गाव-शहर दोन्ही
- सरकारी नोकरीवाल्यांना चालेल? – नाही
- कुटुंबातील दोन लोकांना? – एकाच व्यक्तीला
- ऑनलाइन अर्ज कसा? – pmvishwakarma.gov.in → Apply Online
- ऑफलाइन मदत? – CSC/जिल्हा उद्योग केंद्र
- किती वेळात मंजूर? – कागदपत्र पूर्ण असतील तर सामान्यतः काही आठवडे
- कर्ज कुठे वापरू? – मशीन/टूल्स/कच्चामाल/काम वाढीसाठी
- EMI कशी ठरते? – कर्ज रक्कम + कालावधीप्रमाणे
- उशीर झाला तर? – दंड/हिस्टरी खराब—बँकेशी आधीच बोला
- GeM म्हणजे काय? – Government e-Marketplace (सरकारी खरेदी पोर्टल)
- ऑनलाइन विक्री कशी? – WhatsApp/Facebook/Instagram/मार्केटप्लेस
- Google Maps उपयोग? – “near me” मध्ये दिसता; ग्राहक वाढतात
- ब्रँडिंग का? – विश्वास + प्रीमियम किंमत—पॅकेजिंग/लेबलिंग उपयुक्त
- फोटो कसे घ्यायचे? – नैसर्गिक प्रकाश, साधा पार्श्वभाग, जवळचा शॉट
- रीव्ह्यू कसे मिळवायचे? – काम दिल्यावर विनंती करा; QR/लिंक पाठवा
- दुसरा टप्पा मिळायला काय करायचं? – पहिल्याचा चांगला उपयोग/परतफेड दाखवा
- काही अडचण? – हेल्पलाइन/उद्योग केंद्र/बँक शाखेशी संपर्क
कर्ज मिळायला किती वेळ लागतो?
साधारण 2-4 आठवडे, कागदपत्रे पूर्ण असतील तर लवकर.
सरकारी नोकरी करणारे अर्ज करू शकतात का?
नाही, योजना फक्त स्वयंरोजगार व व्यवसाय करणाऱ्यांसाठी आहे.
दुसऱ्या सरकारी योजनेतून कर्ज घेतले असेल तरी ही योजना मिळेल का?
हो, पण त्यासाठी अटी तपासाव्या लागतील.
प्रश्न: ही योजना फक्त ग्रामीण भागातील लोकांसाठी आहे का?
उत्तर: नाही, ग्रामीण आणि शहरी दोन्ही भागातील पारंपरिक व्यवसाय करणारे पात्र आहेत.
प्रश्न: कर्जाची हमी द्यावी लागते का?
उत्तर: नाही, हे कर्ज बिनहमीचे आहे.
प्रश्न: प्रशिक्षण अनिवार्य आहे का?
उत्तर: हो, प्रशिक्षण घेतल्याशिवाय कर्जाचा पुढचा टप्पा मिळत नाही.
प्रेरणादायी कथा
गावातील सोनाराची कहाणी:
सांगली जिल्ह्यातील रमेश पाटील हे 20 वर्षांपासून सोनार काम करत होते. पण आधुनिक मशीन व डिझाईन न मिळाल्यामुळे ग्राहक कमी होत होते. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेतून ₹1 लाख कर्ज व ₹15,000 टूलकिट अनुदान मिळाल्यानंतर त्यांनी नवी मशीन घेतली आणि ऑनलाइन ज्वेलरी विक्री सुरू केली. आता त्यांचा मासिक नफा दुपटीने वाढला आहे.
अकोल्याचा लोहार
गणपतरावांनी आधी जुनी हत्यारं वापरून हळूहळू काम केलं. कर्ज घेऊन वेल्डिंग मशीन घेतलं आणि आता ते तीनपट काम करतात.
साताऱ्याची शिंपी
सुमनताईने प्रशिक्षण घेतलं, स्वतःचं ब्रँड नाव तयार केलं आणि आता पुण्यातील ग्राहक त्यांच्याकडून कपडे मागवतात.
अधिक माहितीसाठी भेट द्या: https://pmvishwakarma.gov.in
https://lekhmanch.com/pm-shram-yogi-maan-dhan-yojana/
vishwakarma yojana in marathi
